سنت عزاداری ماه محرم در منطقه بالکان

Avatar admin | مهر ۱۳, ۱۳۹۷


وحید پرست تاش/ دانشجوی دکتری روابط بین الملل

 

 

 

شبه جزیره بالکان با مسافتی حدود ۵۲۰۰۰۰ کیلومتر مربع دارای جمعیتی حدود ۵۰ میلیون نفر می باشد که ما بین دریای آدریاتیک و یونان از

غرب و دریای مدیترانه و دریای اژه و دریای سیاه از شرق قرار گرفته است. اسلام بیش از ۴۰۰ سال است که در این منطقه رواج دارد و سنت های اسلامی در نقطه به نقطه آن مشهود است .عزاداری ماه محرم و عاشورا سنتی است که نزد مسلمانان به شیعیان منسوب است و نزد اهل سنت به ندرت برگزار می‌شود؛ ولی برگزاری آن در مناطق بالکان که عموماً سنی نشین و حنفی مذهب هستند در این منطقه بسیار مرسوم است.
اهمیت دهه اول ماه محرم نزد مسلمانان بالکان
در ده روز اول ماه محرم اتفاقات زیادی رخ داده اند که برای تاریخ اسلام شناخته شده و همه‌‌ آنها به نوعی از اهمیت برخوردارند؛ بنا بر روایت در این ۱۰ روز، توبه‌ی انسان حضرت آدم پذیرفته شد، کشتی نوح از طوفان نجات یافت، یونس از شکم ماهی رهایی پیدا کرد، حضرت محمد (ص) در این روزها از مکه به مدینه مهاجرت کردند (و این زمان آغاز تقویم اسلامی هجری قمری است) و در این ۱۰ روز امام حسین(ع) نوه ی رسول خدا شهید شد.
در منطقه بالکان دهه اول ماه محرم در میان مسلمانان اهل سنت به جهت حلول سال جدید قمری و نجات کشتی نوح و نزد فرق های علوی منطقه به عزاداری برای امام حسین شهرت و اعتبار یافته و تقریباً عموم مسلمانان منطقه برای این ۱۰ روز اهمیت بالایی قائل هستند.
در میان مردم بالکان این باور وجود دارد که در ۱۰ روز نخست ماه محرم سیلاب ها فروکش کرد و حضرت نوح و خاندانش پا بر زمین نهادند. عقیده بر آن است که آنها با باقیمانده ذخایر خود غذایی پختند و امروز در سراسر منطقه این واقعه را با پختن غذایی به نام ” آشوره” گرامی می دارند که از دانه های گندم، برنج، کشمش، گردو ، انجیر خشک، خرما و آجیل درست می شود.
آشوره در عاشورای مسلمانان بالکان
گفتیم که آشوره در بعضی مناطق بالکان به مناسبت یادبود رسیدن کشتی نوح (ع) به خشکی تهیه می‌شود. بنابر اعتقادات مسلمانان بالکان، حضرت نوح نبی در کشتی خود و در میان سایر وسایل، دانه‌های گوناگون میوه ها و حبوبات را نیز جای داده بوده و بعد از آنکه کشتی به ساحل نشست با این دانه ها غذایی برای نجات یافتگان تهیه نمود، از این رو آشوره به این مناسبت هر سال در روزهای نخست ماه محرم در کشورهای مختلف منطقه بالکان تهیه و توزیع می‌شود.
اما روایت دیگر نشان از ارتباط عمیق غذای آشوره با سنت نذری و نذورات در روز عاشورا دارد. این غذای نمادین و مراسمی نزد مسلمانان بالکان تنها یک بار در سال تهیه می‌شود و آن هم در روز عاشورا است. آشوره تهیه شده را در روز دهم محرم آماده و به دوستان و همسایگان توزیع می کنند. از آنجا که آشوره غذایی نمادین است، به همین دلیل تعداد مواد و یا اجزای آن هم باید نمادین باشد؛ تعداد مواد می‌تواند ۷۷ به تعداد زخم‌های امام حسین(ع) در زمان شهادت، می‌تواند ۶۱ به نماد سال هجری که واقعه کربلا در آن رخ داد، ۱۲ که تعداد امامان و و وارثان رسول خدا است، ۵ که تعداد بستگان درجه اول حضرت رسول است و یا ۱۰ که اشاره به ده روز واقعه کربلا است، باشد. این سنت بارها مورد حمله و انکار قرار گرفته ولی در بین مسلمانان بالکان به شیوه‌های گوناگون حفظ شده است. پخت آشوره همچنان در بوسنی، کوزوو، آلبانی و مقدونیه در ماه محرم مرسوم است.
شیوه عزداری در مناطق مختلف بالکان
در کشور بوسنی و هرزگوین از ابتدای ماه محرم مراسم عزاداری در تکیه ها برگزار می شود، عزاداران همچون ماه رمضان از خوردن و آشامیدن امساک می کنند و در روز آخر که یا روز ماتم، روضه و نوحه غمگین در مورد شیوه شهادت امام حسین خوانده می‌شود.عزاداران بوسنیایی روزه خود را به شیوه‌ی سنتی و عجیب و متفاوت با روزه های ماه رمضان افطار می کنند؛ یعنی با خرما و یا با لیوان آب افطار نمی‌کنند،‌ بلکه افطار را با کمی نمک شروع می‌کنند و این نیز نماد غمی است که باید انگیزه روزه داری همراه با اندوه در این روز را یاد آوری کند.
در میان مسلمانان آلبانی طریقت هایی وجود دارند که دارای تمایلات واقعی به اهل بیت می باشند که در ایران اصطلاحاً از ایشان به علویون نیز نام برده می شود. بکتاشیه، قادریه، رفاعیه و خلوتیه از این گروه ها هستند و در این میان ایشان بکتاشیان که بزرگترین فرقه محسوب می شوند، احترام ویژه ای برای ائمه و خصوصاً امام حسین قائل هستند. ایشان هرساله دهه محرم را گرامی می دارند و در روز عاشورا رهبر دینی ایشان در تکیه خود میزبان پیروانی است که برای عرض تسلیت می آیند. در مرکز جهانی بکتاشیه در تیرانا این دیدارها بیشتر رسمی است و شخصیتهای دولتی، سیاسی، فرهنگی و نمایندگان دیپلماتیک خارجی در تکیه اصلی بکتاشیه در تیرانا حاضر می گردند و با بابا ادموند موندی، رهبر جهانی بکتاشیه دیدار می کنند و مردم عادی نیز که بیرون تکیه منتظرند هر از چندگاهی به صف وارد اتاق بابا موندی می شوند و نسبت به او ابراز ارادت و احترام می کنند. در تمام این مراسمات و در جریان این دیدارها با آشوره از میهمانان پذیرایی می شود.
در کوزوو مرکز عزاداری پیروان و دوستداران اهل البیت شهرهای پریزرن، جاکووا و راهوتس است. پیروان فرقه رفاعیه، از مشهورترین طوایف اهل عرفان در کوزوو هستند که همه ساله از آغاز تا دهم محرم با نصب پارچه های سیاه رنگ در تکیه های خود، مراسم عزاداری برپا می کنند و در طول دهه نخست محرم علاوه بر امساک و روزه داری، شب ها بعد از اقامه نماز جماعت تا پاسی از شب به نوحه خوانی و ماتم سرایی و بیان حوادث کربلا می پردازند و در روز عاشورا در تکیه های رفاعیه کوزوو، سوگواران طبق آدابی ویژه، اطعام می شوند. در میان پیروان رفاعیه نیز عزادرای دهه اول ماه محرم به مراسم ماتم مشهور است و پیروان رفاعیه از آنجاکه معتقند موسس این فرقه یعنی سید احمد رفاعی بر اساس شجره نامه از نوادگان امام حسین(ع) است در عزاداری ماه محرم اهتمام ویژه ای دارند. بر اساس سنت رفاعیه در دهه نخست محرم جهت حفظ حرمت، پیروان از خوردن غذاهای خوشمزه و لذیذ و شیرینی خودداری می کنند و در تکیه طبق سنت اسلامی برای صرف افطار به گرد میزهای غذا می نشینند؛ آنگاه از طرف بزرگترها سه بار با آب و نمک افطار می کنند و شب هنگام با حلوا و فولیا (نوعی غذایی سنتی کوزوو) پذیرایی به عمل می آید. در کوزوو نیز آش آشوره مانند آلبانی و بوسنی و البته با ترکیبی متفاوت تهیه و بین مردم توزیع می گردد.
در جنوب بالکان و در کشور یونان که به نوعی تافته جدا بافته ای از منطقه بالکان است نیز اگرچه تا به حال دولت بصورت رسمی اجازه تأسیس مراکز مذهبی و فرهنگی برای مسلمانان، بخصوص شیعیان را نداده است ولی مراسم عزاداری محرم هر ساله توسط جمعی از شیعیان پاکستانی و افغانی با شکوه بالایی در خانه های شخصی و برخی تکیه های غیر رسمی برگزار می‌شود و در این مراسم شیعیان ایرانی و عرب نیز دعوت می‌شوند. عزدارای پاکستانی ها و افغانی ها بسیار سنگین و حزن انگیز است و این گروه ها تلاش می کنند تا با تشکیل دسته های عزاداری در خیابان های آتن نیز راهپیمای های حسینی داشته باشند.
شاعران کربلا در بالکان
در میان شعرایی که در منطقه بالکان در خصوص محرم و واقعه کربلا اشعاری دارند نقش شاعران آلبانیایی زبان بی‌بدیل است. یکی‌ از این شعرا که‌ علاقه‌ زیادی‌ نیز به‌ امام‌ حسین‌ داشت‌ بابا کمال‌الدین‌ شمیمی است‌؛ وی‌ که در اواخر قرن‌ هجدهم‌ میلادی‌ می‌زیست در یکی‌ از روزهای حیاتش در حال خواندن‌ مصائب امام حسین با گلوله شهید شده و خونش‌ دو نقطه‌ از صفحة‌ کتاب‌ی که در دست داشته را رنگین‌ می‌کند و این‌ کتاب‌ تا همین‌ اواخر، درتکیه‌ بابا عاصم‌ در شهر جیروکاسترای آلبانی نگه‌ داری‌ ‌شده‌ است‌. از دیگر شعرای‌ آلبانیایی‌ که‌ به‌ اهل‌ بیت‌ عشق‌ می‌ورزید و در خصوص محرم و عزدارای امام حسین شعر سروده اند می توان به بابا سرسم‌ علی، بابا احمد تورانی‌، بابا ملچ‌ و بابا علی‌ توموری‌ اشاره کرد. اما مشهور ترین شاعر آلبانی که به سرودن اشعاری در خصوص کربلا و عاشورا شهرت دارد؛ نعیم فراشری است؛ او که‌ از بزرگان و افتخارات ملی آلبانی محسوب می شود. نعیم دیوان شعری بنام کربلا سروده که داستان خلقت و واقعه کربلا در آن به زیبایی ترسیم و عمق فجایع کربلا به تصویر کشیده است.
کوه حضرت عباس در بالکان
یکی از سمبل های احترام به عاشورا و امام حسین در منطقه بالکان در کوه تومور قرار گرفته است. برفراز کوه تومور در شرق آلبانی مرقدی وجود دارد که اهالی اعتقاد دارند منسوب به حضرت عباس و در بین مسلمانان این سامان از حرمت کم نظیری برخوردار است و همه ساله در ایام مشخصی در این مکان مراسمی مذهبی اجرا می شود.
کوه تومور به آرامگاه مبارک حضرت عباس علی(ع) یا قدم گاه وی شهرت دارد و در تمام فصول و به ویژه در روزهای ۲۲ لغایت ۲۵ آگوست پذیرای هزاران عاشق و علاقمند به خاندان عصمت و طهارت از اطراف و اکناف آلبانی است که برای برگزاری مراسم‌ زیارت مخصوص، خود را به این محل می‌رسانند. مراسم اصلی هر ساله در ۲۲ آگوست بصورت رسمی با ذکر یاد و بزرگداشت حضرت ابوالفضل عباس (ع) که در آلبانی به نام عباس علی معروف است برگزار می شود.
در شهر اسکراپا و در نزدیکی کوه تومور مکانی وجود دارد که در آن نشانه ای شبیه جای پای انسان بر روز قطعه سنگی بزرگ نقش بسته و مردم آلبانی و بکتاشیان بر این باورند که این جای پا متعلق به حضرت ابوالفضل است که با اسب خود که پرواز می کرده به اینجا آمده؛ صرف نظر از واقعیت یا افسانه بودن، این مطلب نشان از ارادتی است که در بکتاشیان نسبت به شخص حضرت ابوالفضل (عباس علی) پدید آمده و از این رو امروزه عباس بن علی یکی از شخصیت های محبوب مسلمانان در آلبانی است که با نام او واقعه دشت کربلا را می شناسند.
در اهمیت عباس علی و قدم گاه او در کوه تومور شعرها سروده شده که خصوصاً قطعه شعر معروفی از نعیم فراشری، شاعر مسلمان آلبانیایی بسیار در خور توجه است؛ مضمون شعر آن است که آمدن حضرت ابوالفضل یا همان عباس علی به کوه تومور باعث زنده ماندن و حفظ کشور آلبانی و نگهبانی از آن شده است. کمی پایین تر از آن مکان در حدود ۷ کیلومتر دورتر نیز تکیه ای قرار دارد که در سال ۲۰۰۴ توسط بابا رشاد باردی رهبر فقید بکتاشیان جهان ساخته شد و مراسم رسمی کوه تومور هر ساله در حیاط این تکیه انجام می گیرد.
جمع بندی
به واقع رسوم سنتی ویژه مردم بالکان در پاسداشت ماه محرم و روز عاشورا بسیار ویژه و قابل توجه است. باید گفت که در طول قرنهای گذشته، سنت عزاداری ماه محرم و عاشورا در منطقه بالکان با توسعه فعالیت های عرفانی فرق مختلف علوی توسعه یافته و پیدایش آثار ادبی ارزشمند مانند اشعار اصیل نعیم فراشری در مدح شهدای کربلا و برپایی مراسمات خاص عزاداری ماه محرم و پخش نذوراتی چون آشوره ریشه در عمق باور مسلمانان این منطقه پیدا کرده است.
اگرچه در جهان اسلام سنت عزاداری ماه محرم به تشیع نسبت داده می شود ولی امروزه این سنت در منطقه بالکان به یک سنت اسلامی و زبان گویایی تمدن اسلامی بدل شده است و اهل سنت بالکان نیز نه تنها از این سنت رویگردان نیستند که با علاقه در آن مشارکت می جویند و آن را پاس می دارند. از سوی دیگر اگرچه محفل اصلی این سنت تکیه‌ها و خانقاهها هستند ولی کم و بیش این سنت در سراسر منطقه بالکان شناخته شده و امروزه تکیه های بسیاری در بوسنی، سنجاک، کوزوو، مقدونیه و آلبانی در دهه اول ماه محرم فعالند و به عزاداری و اجرای مراسمات خاص خود می پردازند.



نظرات

این مطلب در حال حاضر نظر ارسال نشده است.

یک نظر









  • تمامی حقوق این وب سایت برای برنامه تلویزیونی دیالوگین سحربالکان محفوظ می باشد Copyright © 2018 dijalogin
  • عکس